मन्त्र 1
ऋषिरुवाच ॥ १ ॥
r̥ṣiruvāca || 1 ||
English MeaningThe sage said:
मन्त्र 2
एतत्ते कथितं भूप देवीमाहात्म्यमुत्तमम् ।
एवं प्रभावा सा देवी ययेदं धार्यते जगत् ॥ २ ॥
ētattē kathitaṁ bhūpa dēvīmāhātmyamuttamam | ēvaṁ prabhāvā sā dēvī yayēdaṁ dhāryatē jagat || 2 ||
English MeaningO King, I have narrated to you this supreme account of the Goddess’s glory. Such is the power of that Goddess by whom this universe is sustained.
हिन्दी भावार्थहे राजन्! मैंने तुम्हें देवी का यह उत्तम माहात्म्य सुनाया। जिन देवी के द्वारा यह जगत् धारण किया जाता है, उनका प्रभाव ऐसा ही है।
मन्त्र 3
विद्या तथैव क्रियते भगवद्विष्णुमायया ।
तया त्वमेष वैश्यश्च तथैवान्ये विवेकिनः ॥ ३ ॥
vidyā tathaiva kriyatē bhagavadviṣṇumāyayā | tayā tvamēṣa vaiśyaśca tathaivānyē vivēkinaḥ || 3 ||
English MeaningKnowledge likewise arises through the divine Māyā of Viṣṇu. By her, you, this merchant and other discerning people—
हिन्दी भावार्थभगवान् विष्णु की माया के द्वारा ही ज्ञान उत्पन्न होता है। उसी माया से तुम, यह वैश्य और अन्य विवेकी पुरुष—
मन्त्र 4
मोह्यन्ते मोहिताश्चैव मोहमेष्यन्ति चापरे ।
तामुपैहि महाराज शरणं परमेश्वरीम् ॥ ४ ॥
mōhyantē mōhitāścaiva mōhamēṣyanti cāparē | tāmupaihi mahārāja śaraṇaṁ paramēśvarīm || 4 ||
English Meaningare deluded, have been deluded, and others will be deluded in the future. O great King, seek refuge in that Supreme Goddess.
हिन्दी भावार्थमोहित होते हैं, पहले भी मोहित हुए हैं और आगे भी होंगे। हे महाराज! उस परमेश्वरी की शरण ग्रहण करो।
मन्त्र 5
आराधिता सैव नृणां भोगस्वर्गापवर्गदा ॥ ५ ॥
ārādhitā saiva nr̥ṇāṁ bhōgasvargāpavargadā || 5 ||
English MeaningWhen worshipped, she alone bestows enjoyment, heaven and final liberation upon human beings.
हिन्दी भावार्थआराधना किये जाने पर वे ही मनुष्यों को भोग, स्वर्ग और मोक्ष प्रदान करती हैं।
मन्त्र 6
मार्कण्डेय उवाच ॥ ६ ॥
mārkaṇḍēya uvāca || 6 ||
English MeaningMārkaṇḍeya said:
हिन्दी भावार्थमार्कण्डेय बोले—
मन्त्र 7
इति तस्य वचः श्रुत्वा सुरथः स नराधिपः ॥ ७ ॥
iti tasya vacaḥ śrutvā surathaḥ sa narādhipaḥ || 7 ||
English MeaningHaving heard these words of the sage, King Suratha—
हिन्दी भावार्थऋषि के ये वचन सुनकर राजा सुरथ ने—
मन्त्र 8
प्रणिपत्य महाभागं तमृषिं संशितव्रतम् ।
निर्विण्णोऽतिममत्वेन राज्यापहरणेन च ॥ ८ ॥
praṇipatya mahābhāgaṁ tamr̥ṣiṁ saṁśitavratam | nirviṇṇō:’timamatvēna rājyāpaharaṇēna ca || 8 ||
English Meaningbowed to that illustrious seer of strict vows. Deeply disheartened by his excessive attachment and the loss of his kingdom—
हिन्दी भावार्थउन महाभाग, कठोर व्रत वाले ऋषि को प्रणाम किया। अत्यधिक ममता और राज्य छिन जाने से वह बहुत खिन्न था—
मन्त्र 9
जगाम सद्यस्तपसे स च वैश्यो महामुने ।
सन्दर्शनार्थमम्बाया नदीपुलिनमास्थितः ॥ ९ ॥
jagāma sadyastapasē sa ca vaiśyō mahāmunē | sandarśanārthamambāyā nadīpulinamāsthitaḥ || 9 ||
English Meaninghe immediately went to practise austerity; the merchant did likewise. Seeking a vision of Ambā, they stayed upon a riverbank.
हिन्दी भावार्थऔर तुरन्त तपस्या करने चला गया; वैश्य भी साथ गया। अम्बा के दर्शन की इच्छा से दोनों नदी के तट पर रहने लगे।
मन्त्र 10
स च वैश्यस्तपस्तेपे देवीसूक्तं परं जपन् ।
तौ तस्मिन् पुलिने देव्याः कृत्वा मूर्तिं महीमयीम् ॥ १० ॥
sa ca vaiśyastapastēpē dēvīsūktaṁ paraṁ japan | tau tasmin pulinē dēvyāḥ kr̥tvā mūrtiṁ mahīmayīm || 10 ||
English MeaningThe merchant performed austerity while reciting the supreme Devī-sūkta. On that riverbank, they fashioned an earthen image of the Goddess.
हिन्दी भावार्थवैश्य परम देवीसूक्त का जप करते हुए तपस्या करने लगा। दोनों ने नदीतट की रेत पर देवी की मिट्टी की प्रतिमा बनायी।
मन्त्र 11
अर्हणां चक्रतुस्तस्याः पुष्पधूपाग्नितर्पणैः ।
निराहारौ यतात्मानौ तन्मनस्कौ समाहितौ ॥ ११ ॥
arhaṇāṁ cakratustasyāḥ puṣpadhūpāgnitarpaṇaiḥ | nirāhārau yatātmānau tanmanaskau samāhitau || 11 ||
English MeaningThey worshipped her with flowers, incense, fire and libations. Fasting and self-controlled, their minds fixed wholly upon her, they remained concentrated.
हिन्दी भावार्थउन्होंने पुष्प, धूप, अग्नि और तर्पण से देवी की पूजा की। कभी निराहार रहकर, संयमित और एकाग्रचित्त होकर वे उन्हीं में मन लगाये रहे।
मन्त्र 12
ददतुस्तौ बलिं चैव निजगात्रासृगुक्षितम् ।
एवं समाराधयतोस्त्रिभिर्वर्षैर्यतात्मनोः ॥ १२ ॥
dadatustau baliṁ caiva nijagātrāsr̥gukṣitam | ēvaṁ samārādhayatōstribhirvarṣairyatātmanōḥ || 12 ||
English MeaningThey offered sacrifice sprinkled with blood drawn from their own bodies. Thus, for three years, the two disciplined seekers worshipped her.
हिन्दी भावार्थदोनों ने अपने शरीर के रक्त से सिंचित बलि भी अर्पित की। इस प्रकार संयमपूर्वक तीन वर्षों तक देवी की आराधना की।
मन्त्र 13
परितुष्टा जगद्धात्री प्रत्यक्षं प्राह चण्डिका ॥ १३ ॥
parituṣṭā jagaddhātrī pratyakṣaṁ prāha caṇḍikā || 13 ||
English MeaningFully pleased, Caṇḍikā, the sustainer of the world, appeared before them and spoke.
हिन्दी भावार्थतब जगत् को धारण करने वाली चण्डिका अत्यन्त प्रसन्न होकर उनके सामने प्रकट हुईं और बोलीं।
मन्त्र 14
देव्युवाच ॥ १४ ॥
dēvyuvāca || 14 ||
English MeaningThe Goddess said:
हिन्दी भावार्थदेवी ने कहा—
मन्त्र 15
यत्प्रार्थ्यते त्वया भूप त्वया च कुलनन्दन ।
मत्तस्तत्प्राप्यतां सर्वं परितुष्टा ददामि तत् ॥ १५ ॥
yatprārthyatē tvayā bhūpa tvayā ca kulanandana | mattastatprāpyatāṁ sarvaṁ parituṣṭā dadāmi tat || 15 ||
English MeaningO King, and O delight of your family, receive from me whatever each of you seeks. Fully pleased, I grant it all.
हिन्दी भावार्थहे राजन्! और हे कुलनन्दन वैश्य! तुम दोनों जो कुछ माँगते हो, वह सब मुझसे प्राप्त करो; मैं प्रसन्न होकर सब प्रदान करती हूँ।
मन्त्र 16
मार्कण्डेय उवाच ॥ १६ ॥
mārkaṇḍēya uvāca || 16 ||
English MeaningMārkaṇḍeya said:
हिन्दी भावार्थमार्कण्डेय बोले—
मन्त्र 17
ततो वव्रे नृपो राज्यमविभ्रंश्यन्यजन्मनि ।
अत्रैव च निजं राज्यं हतशत्रुबलं बलात् ॥ १७ ॥
tatō vavrē nr̥pō rājyamavibhraṁśyanyajanmani | atraiva ca nijaṁ rājyaṁ hataśatrubalaṁ balāt || 17 ||
English MeaningThe king then chose the restoration of his own kingdom in this very life, with his enemies’ strength destroyed, and a kingdom that would not be lost in a future birth.
हिन्दी भावार्थतब राजा ने इसी जन्म में शत्रुबल का नाश कर अपने राज्य की पुनः प्राप्ति तथा अगले जन्म में भी अविनाशी राज्य माँगा।
मन्त्र 18
सोऽपि वैश्यस्ततो ज्ञानं वव्रे निर्विण्णमानसः ।
ममेत्यहमिति प्राज्ञः सङ्गविच्युतिकारकम् ॥ १८ ॥
sō:’pi vaiśyastatō jñānaṁ vavrē nirviṇṇamānasaḥ | mamētyahamiti prājñaḥ saṅgavicyutikārakam || 18 ||
English MeaningThe wise merchant, whose mind had become dispassionate, chose the knowledge that severs attachment expressed as “mine” and “I.”
हिन्दी भावार्थवैराग्ययुक्त बुद्धिमान वैश्य ने “मैं” और “मेरा” रूप आसक्ति को नष्ट करने वाला ज्ञान माँगा।
मन्त्र 19
देव्युवाच ॥ १९ ॥
dēvyuvāca || 19 ||
English MeaningThe Goddess said:
हिन्दी भावार्थदेवी ने कहा—
मन्त्र 20
स्वल्पैरहोभिर्नृपते स्वं राज्यं प्राप्स्यते भवान् ॥ २० ॥
svalpairahōbhirnr̥patē svaṁ rājyaṁ prāpsyatē bhavān || 20 ||
English MeaningO King, within a few days you shall regain your own kingdom.
हिन्दी भावार्थहे राजन्! कुछ ही दिनों में तुम अपना राज्य पुनः प्राप्त कर लोगे।
मन्त्र 21
हत्वा रिपूनस्खलितं तव तत्र भविष्यति ॥ २१ ॥
hatvā ripūnaskhalitaṁ tava tatra bhaviṣyati || 21 ||
English MeaningAfter destroying your enemies, your rule there will remain unshaken.
हिन्दी भावार्थशत्रुओं को मारकर तुम्हारा वह राज्य स्थिर और निष्कण्टक बना रहेगा।
मन्त्र 22
मृतश्च भूयः सम्प्राप्य जन्म देवाद्विवस्वतः ॥ २२ ॥
mr̥taśca bhūyaḥ samprāpya janma dēvādvivasvataḥ || 22 ||
English MeaningAfter death, you shall be born again from the solar deity Vivasvat.
हिन्दी भावार्थमृत्यु के बाद तुम सूर्यदेव विवस्वान् से पुनः जन्म प्राप्त करोगे।
मन्त्र 23
सावर्णिको मनुर्नाम भवान् भुवि भविष्यति ॥ २३ ॥
sāvarṇikō manurnāma bhavān bhuvi bhaviṣyati || 23 ||
English MeaningUpon earth you shall become the Manu named Sāvarṇi.
हिन्दी भावार्थतब पृथ्वी पर सावर्णि नामक मनु होगे।
मन्त्र 24
वैश्यवर्य त्वया यश्च वरोऽस्मत्तोऽभिवाञ्छितः ॥ २४ ॥
vaiśyavarya tvayā yaśca varō:’smattō:’bhivāñchitaḥ || 24 ||
English MeaningO best of merchants, the boon you have desired from me—
हिन्दी भावार्थहे श्रेष्ठ वैश्य! तुमने मुझसे जिस वर की अभिलाषा की है—
मन्त्र 25
तं प्रयच्छामि संसिद्ध्यै तव ज्ञानं भविष्यति ॥ २५ ॥
taṁ prayacchāmi saṁsiddhyai tava jñānaṁ bhaviṣyati || 25 ||
English MeaningI grant for your complete fulfilment: supreme knowledge shall arise in you.
हिन्दी भावार्थतुम्हारी सिद्धि के लिए मैं वह वर देती हूँ; तुम्हें परम ज्ञान प्राप्त होगा।
मन्त्र 26
मार्कण्डेय उवाच ॥ २६ ॥
mārkaṇḍēya uvāca || 26 ||
English MeaningMārkaṇḍeya said:
हिन्दी भावार्थमार्कण्डेय बोले—
मन्त्र 27
इति दत्त्वा तयोर्देवी यथाभिलषितं वरम् ॥ २७ ॥
iti dattvā tayōrdēvī yathābhilaṣitaṁ varam || 27 ||
English MeaningHaving granted both of them the boons they desired, the Goddess—
हिन्दी भावार्थइस प्रकार उन दोनों को उनके अभिलषित वर देकर देवी—
मन्त्र 28
बभूवान्तर्हिता सद्यो भक्त्या ताभ्यामभिष्टुता ।
एवं देव्या वरं लब्ध्वा सुरथः क्षत्रियर्षभः ॥ २८ ॥
babhūvāntarhitā sadyō bhaktyā tābhyāmabhiṣṭutā | ēvaṁ dēvyā varaṁ labdhvā surathaḥ kṣatriyarṣabhaḥ || 28 ||
English Meaningpraised devotedly by them, immediately disappeared. Thus Suratha, foremost among Kṣatriyas, received the Goddess’s boon.
हिन्दी भावार्थउनकी भक्तिपूर्ण स्तुति के बीच तत्काल अन्तर्धान हो गयीं। इस प्रकार क्षत्रियों में श्रेष्ठ सुरथ ने देवी से वर पाया।
मन्त्र 29
सूर्याज्जन्म समासाद्य सावर्णिर्भविता मनुः ॥ २९ ॥
sūryājjanma samāsādya sāvarṇirbhavitā manuḥ || 29 ||
English MeaningBeing born again from the Sun, he shall become the Manu called Sāvarṇi.
हिन्दी भावार्थसूर्य से पुनर्जन्म पाकर वह सावर्णि नामक मनु होगा।
समाप्तिः
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये
सुरथवैश्ययोर्वरप्रदानं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥१३॥
॥ श्रीसप्तशतीदेवीमाहात्म्यं समाप्तम् ॥
॥ ॐ तत्सत् ॐ ॥
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye surathavaiśyayorvarapradānaṃ nāma trayodaśo’dhyāyaḥ ||13|| śrīsaptaśatīdevīmāhātmyaṃ samāptam | oṃ tatsat oṃ |
English MeaningThus ends the thirteenth chapter, entitled “The Bestowing of Boons upon Suratha and the Merchant,” in the Devī Māhātmya of the Mārkaṇḍeya Purāṇa, during the period of Sāvarṇi Manu. Here ends the sacred Devī Māhātmya of seven hundred mantras. Om Tat Sat Om.
हिन्दी भावार्थइस प्रकार श्रीमार्कण्डेयपुराण के सावर्णिक मन्वन्तर में देवीमाहात्म्य के अन्तर्गत ‘सुरथ और वैश्य को वरदान’ नामक तेरहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ। श्रीसप्तशती देवीमाहात्म्य पूर्ण हुआ। ॐ तत्सत् ॐ।